مهندسی شیمی

در سال 1881 اولين درس در زمينهء مهندسي شيمي در انيستيتو تكنولوژي ماساچوست امريكا (MIT)توسط پروفسور نورتون در دانشكدهءمكانيك تدريس شد.وي استاد درس شيمي صتعتي بود.علت ارائهء چنين درسي افزايش روزافزون صنايع شيميايي بود و بايد تعيين فرايند ساخت و چگونگي بهره برداري به نحوي رضايت بخش صورت مي‌گرفت.ساخت چنين صنايعي بايد به دست مهندساني كه اطلاعات كافي دربارهء فرايندهاي شيميايي داشتند صورت مي گرفت.درآن زمان طراحي و نظارت بر ساخت اين قبيل صنايع به دو صورت انجام پذير بود:1_ به كمك شيمي دان ها كه از تئوريهاي آزمايشگاهي مطلع بوده ولي اطلاعات مهندسي وتجارب آنها كافي نبود.2_ توسط مهندسان مكانيك كه تجربهء طراحي داشتند ولي از كم وكيف تئوري فرايند مطلع نبودند.
در نتيجه هر حوزه به تنهايي درك و برداشت كاملي از طراحي و فرايند صنايع شيميايي نداشتند و به ناچار از هر دو حوزه استفاده مي شد تا با تبادل اطلاعات وهمكاري بين آنها طراحي و ساخت واحد شيميايي صورت پذيرد.چنين وضعي يعني استفاده از شيمي دان ها ومهندسان مكانيك در طراحي و ساخت واحد توليدي در آلمان مورد توجه بوده است.يعني اين كه براي ساخت و يا طراحي يك فرايند شيميايي بخشهاي مهندسي مكانيك و علوم شيمي در كنار يكديگر قرار مي گرفتند.از شواهد چنين بر مي آيد كه براي هماهنگ و يكنواخت كردن طراحي و ساخت لازم بود كه از اين دو حرفه(شيمي و مهندسي مكانيك)در يك مجموعه تركيب شود.فارغ التحصيلان چنين رشته اي كه اطلاعات مربوط به فرآيندهاي شيميايي و طراحي را با هم دارند قادر به طراحي ساخت و نظارت بر يك فرايند شيميايي خواهند بود.بر اساس اين ايده بود كه درس شيمي صنعتي و بعضي از تجربه هاي آزمايشگاهي ارائه گرديد.در اين مقطع متخصصاني در دانشگاه آموزش مي ديدند كه تحت عنوان شيمي صنعتي يا صنايع شيميايي فعاليت ميكردند.به تدريج كه صنايع شيميايي پيشرفت كردنياز به متخصصاني كه به هر دو حوزه تسلط داشته باشند بيشتر شدهو مطالعه دروسي كه بتواند نياز صنايع شيميايي را برآورده كند در دستور كار استادان دانشگاه ها قرار گرفت و دوره ها يي با نام "مهندسي شيمي مدرن"تاسيس شد.
توسعه روز به روز صنايع شيميايي و احساس نياز مبرم به مهندسان شيمي دانشگاهها را بر آن داشت تا اقدام به تاسيس دانشكده هاي مهندسي شيمي مستقل از دانشكده هاي مكانيك كنند.
براي مثال پيشرفت صنايع شيميايي در امريكا به حدي بودكه در سال 1910 توليد مواد شيميايي در اين كشور بيشتر از مجموع توليدات مواد شيميايي در آلمان و انگليس شد كه اين پيشرفت سريع را مديون توجه حاضر محافل علمي امريكا به حرفهء مهندسي شيمي مي دانند.در اين ميان در ايران اولين بخش مهندسي شيمي در سال 1325 در دانشكده فني دانشگاه تهران شروع به كار كرد.امروزه دامنه رشته مهندسي شيمي بسيار وسعت يافته است.شاخه هايي در بيو تكنولوژي كه هم اكنون در دنيا به عنوان يك"" فناوري برتر""مطرح شده است.مثل كاربرد آنزيمها در بهبود فرايندو....مهندسي پزشكي در مهندسي شيمي.تصفيهءپسابها كنترل فرايندهاو..... از زير شاخه هاي مهندسي شيمي محسوب مي شوند.گسترش و پيشرفت اين قبيل شاخه ها نشان دهندهء آن است كه مهندسي شيمي ديگر نه تنها تخصصي در شيمي و مكانيك نيست بلكه دامنه اش بسيار فراتر از اين رشته ها مي باشد.
(نقل از فراخبر_ويژه نامه علمي _خبري دانشكده مهندسي شيمي دانشگاه صنعتي شريف.شهريور 80)

پژوهشکده شیمی و پتروشیمی

تاريخچه
درسال 1363 پروژه اي درارتباط باموادافزودني به روغن هاي موتور شروع شد. بدليل اهميت اين موضوع و نتايج خوبي كه ازاين تحقيقات بدست آمدواحدي بنام واحد موادافزودني تاسيس گرديد و درزمينه ساخت و ارزيابي سايرموادافزودني به روغن ها تحقيقات وسيعي شروع شد. باتوه به اينكه بازدارنده هانيزدرصنعت نفت ازاهميت بالائي برخوردارند و بصورت گسترده اي مورداستفاده قرارميگيرند اين موضوع نيزبه مجموعه فعاليت هاي واحدمواد افزودني اضافه شد. سپس درحدودسال70اينواحدو واحدهاي سموم ، مودهاي شيميايي و واحدپتروشيمي بصورت يك گروه تحقيقاتي بنام فرآورده هاي شيميايي درپژوهشكده پالايش به فعاليت هاي خود ادامه داد. بدليل عدم همخواني فعاليت هاي اين گروه و گستردگي فعاليت هاي آن و همچنين توسعه بيش ازحد تحقيقات اين گروه بنظر ميرسيد كه اين مجموعه ميتواند بعنوان يك پژوهشكده مستقل فعاليت موثرتري داشته باشد. بهمين منظور دكترباقرمهاجراني كه درسال63 موفق به تاسيس واحد افزودني شده بود ده سال بعد موفق شد درادامه تلاشهاي خود پژوهشكده اي بانام شيمي و پتروشيمي تاسيس كند كه مورد تاييد وزارت نفت و وزارت علوم تحقيقات و فناوري نيز قرار گرفت. درآن سال اين پژوهشكده شامل چهار واحد پژوهشي زيربود: *واحد موادافزودني و بازدارنده ها *واحد سموم و دفع آفات *واحد كورهاي شيميايي *واحدفرآورده هاي پتروشيمي درسال 76 واحد تجزيه ، شناسايي و فرمولاسيون موادنيز بنابه نزديكتربودن طبيعت كاري خود ازپژوهشكده پالايش به پژوهشكده شيمي و پتروشيمي منتقل شد و واحدهاي پژوهشي اين پژوهشكده به 5واحد افزايش يافت. بعلت حجم زياد فعاليت هاي واحد افزودني و بازدارنده ها، اين واحد نيزخودبه دوواحد مستقل واحد موادافزودني و واحدبازدارنده ها تفكيك گرديدكه تعداد واحدهاي پژوهشكده تاسال 78 به 6واحد مستقل رسيد. دراين سال بعلت نيازفراوان به تجهيزات و امكانات نيمه صنعتي و Bench به منظور دستيابي به اطلاعات اوليه جهت طراحي هاي مهندسي و ساخت مواد ويژه واحدي تاسيس شدتابتواند اين نيازرابرطرف كند كه اين اتفاق نيزدرسال 78 پايه ريزي شد. درحال حاضر پژوهشكده شيمي و پتروشيمي درقالب واحدهاي پژوهشي زير مسئوليت هاي محوله رابعهده دارد. *واحد فرآورده هاي پتروشيمي *واحدمواد افزودني *واحدسموم و دفع آفات *واحدكودهاي شيميايي و موادمعدني *واحدبازدارندها *واحدشناسائي و فرمولاسيون مواد *واحد فرآورده هاي ويژه دانشهاي فني : - ساخت يك بيوسايد هتروسيكل موافق محيط زيست براي برجهاي خنك كننده -ساخت بازدارنده هاي خوردگي و رسوبگذاري برجهاي خنك كننده ( آبهاي سخت) -توليدگوگرد و تابل -اموليسفايرهاي اوليه و ثانويه(موادافزودني به سيالات حفاري پايه روغني) -ساخت ماده پتك كننده توربين هاي نيروگاهها -ساخت مالئيك هيدرازيد درمقياس Bench -ساخت فنيل سولفونات كلسيم درمقياس Bench -ساخت روغن امولسيون شونده درمقياس يك تن -ساخت Nacapدرمقياس يك تن -ساخت CBSدرمقايس 112Kg -ساخت MBSدرمقياس 112Kg -تهيه تولوئن و زايلن خشك - ساخت كودمايع كامل

متابوليتهاي ثانويه در گياهان Secondary Metabolites in Plants

متابوليت هاي ثانويه گياهي، تركيباتي آلي هستند كه مستقيما در رشد، نمو يا توليد مثل گياه دخيل نيستند. اين تركيبات داراي ساختار شيميايي پيچيده تري نسبت به متابوليت هاي اوليه(مثل اسيدهاي امينه) كه براي بقاء زندگي سلولها ضروري اند مي باشند. آلكالوئيد ها(مورفين، كدئين، آتروپين)، ترپنوئيدها، فلاوونوئيدها، رنگيزه هاو تانن هااز جمله مهم ترين اين تركيبات هستند. سلولهاي گياهي مقادير متنوعي از اين فرآورده ها را توليد مي كنند. بسياري از اين تركيبات سمي هستند و اغلب در وزيكولهاي خاص يا واكوئول ها ذخيره مي شوند. اين نوع ذخيره سازي از يك طرف نوعي سميت زدايي براي گياه است واز طرف ديگر نوعي مخزن ذخيره براي موادي نظير مولكولهاي غني از نيتروژن است. اگر چه متابوليت هاي ثانويه گياهي بسيار رايج هستند، اما هر گياهي قادر به توليد هر نوع تركيب ثانويه اي نيست و برخي تركيبات نيز تنها منحصر و محدود به گونه خاصي هستند. اهميت متابوليت هاي ثانويه براي گياهان از ماهيتي اكولوژيك برخوردار است واين تركيبات نيز داراي كاركردهاي متنوعي اند كه از آن جمله مي توان به عملكرد دفاعي در برابر صيادان، انگلها و عوامل بيماريزا، فيتو الكسين ها(سموم گياهي) در هنگام ابتلاء به قارچ جهت جلوگيري از گسترش ميسليوم قارچ در گياه، رقابت هاي بين گونه اي ، يا تسهيل فرآيندهاي توليد مثلي (مثل توليد بوهاي جاذب و يا مواد رنگي) ويا ايجاد ارتباط با گرده افشانها اشاره كرد. برخي از تركيبات ثانويه در گياهان داراي عملكردsignalling هستند كه در اين ميان هورمونهاي گياهي جايگاه ويژه اي دارند.

برخي منابع

  http://www.usask.ca/agriculture/plantsci/classes/plsc416/projects_2002/gibson/secondary_metabolism.html

http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/e20/20.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/Secondary_metabolite

http://www.answers.com/topic/secondary-metabolite?cat=technology

بررسي فيتو شيميايي روغن فرار گياه كرفس كوهي

گياه كرفس كوهي با نام علمي Amirkabiria odoratissima Mozaffarian جنس جديدي از خانواده چتريان مي‌باشد كه در مناطقي از استان چهارمحال بختياري و اصفهان رويش دارد. گياه داراي بوي بسيار نافذ مي‌باشد. تحقيق حاضر در جهت شناسايي تركيبات مختلف موجود در اسانس گياه، خصوصا تركيبات مسئول بوي نافذ گياه و پيش‌بيني اثرات درماني احتمالي آن مي‌باشد. گياه بطور عاميانه در ابتداي رويش زمانيكه برگهاي زرد مي‌باشد جمع‌آوري مي‌شود و براي مصارف مختلف بفروش مي‌رسد. در اين تحقيق گياه به دو صورت ، در اندازه حدود 10 سانتيمتري داراي برگهاي زرد در اندازه حدود 20 سانتيمتري داراي برگهاي سبز روشن همراه با برگخاي جوان زرد جمع‌آوري و اسانس‌گيري شد. اسانسهاي به دست آمده از دو جزء گياه با روشهاي مختلف GC-Mass, GC, TLc مورد بررسي قرار گرفت . جزء اصلي اسانسهاي پس از جدا شدن بر روي صفحات TLC بوسيله UV, IR, NMR, GC-Mass مورد بررسي قرار گرفت . نتايج نشان داد كه بيش از 90 درصد اسانس برگهاي جوان و زرد رنگ گياه را فتاليدها بخصوص Z-Ligustilide تشكيل ميدهد، و تركيبات ديگر در اسانس فوق بسيار ناچيز است . با سبز رنگ شدن گياه بر تعداد تركيبات اسانس افززوده شده و از ميزان فتاليدي مي‌باشند كه مسئول بوي نافذ گياه هم هستند. اين تركيبات فتاليدي به احتمال زياد مسئول اثرات فارماكولوژيكي گياه مي‌باشند.

 

تاریخچه استفاده از گیاهان دارویی و معطر

این هم یک تاریخچه کامل در مورد گیاهان دارویی که امیدوارم بتونه مورد قبول واقع بشه :

استفاده از گیاهان دارویی به منظور درمان با تاریخ زندگی انسان هم زمان بوده است. انسان در تمام دوران تاریخی چاره ای جز توسل به گیاهان نداشت. اگر چه در نیم قرن گذشته استفاده از داروهای شیمیایی و سنتزی به شدت رواج یافت ولی به سرعت آثار زیان بار آنها بر زندگی آنها سبب گرایش مجدد به گیاهان دارویی گردید، و این نکته که توسل به گیاهان دارویی همواره در طول تاریخ یکی از روشهای موثر درمان بوده است، به خوبی روشن است. تاریخ طب در کشور ما مربوط به دوره آریایی می باشد و اوستا (۶۵۰۰ ق.م) اولین کتابی است که از گیاهان دارویی سخن گفته است. به نقل از اوستا اولین پزشک ایرانی تریته پدر گرشاسب پهلوان بوده است که از کاربرد گیاهان دارویی و عصاره آنها اطلاع داشته و مقام او در طب نظیر مقام ایمهوتپ (۳۵۰۰ ق.م) در مصر باستان، انقلبیوس در یونان و آسکولانیوس در روم(سه رب النوع درمان) بوده است. قدیمی ترین گیاه دارویی در طول تاریخ ” هوم” گیاه مقدس آیین زرتشت بوده است. در کتابهای پهلوی هوم را سرور همه گیاهان و استفاده از آن را باعث عمر جاویدان می داند. تاریخ استفاده دارویی از پیاز و ادویه به ۴۵۰۰ ق.م و به نقل از هردوت استفاده از گیاهان دارویی میرح (Commiphora)، کاسیا (Cinnamomu) سیناموم (Cinnamimum Zylanica) آنیز (Pinpimella anisum) مارجورام (Oroganum margorana) در مومیایی کردن اجساد به ۵۲۰۰ ق.م می رسد. قدیمی ترین کتاب چینی منسوب به شینون (۲۸۰۰ ق.م) ۱۰۰۰ گونه دارویی را شرح داده، ماردوکاپالیدین (۷۱۰ ق.م) ۶۴ گونه دارویی را کشت نموده است، در الواح سومری چگونگی کشت گیاهان را شرح داده، بقراط (۳۷۷ ق.م) کاربرد دارویی ۴۰۰ گونه دارویی را شرح داده است. ظهور دانشمندانی نظیر سقراط، دیوسکورید، رازی، هروی، ابن سینا، ابوریحان بیرونی، جرجانی، خاندان بختیشوع سبب گسترش این علم در جهان گردیدند

گیاهان دارویی رستنیهایی با تاریخچه جالب توجه و ممتاز هستند. علاوه بر قدمت، گستره نفوذ این گیاهان در تاریخ ادیان و ملتها بسیار شایان توجه است بطوریکه در جای جای حوادث مهم تاریخی، سیاسی، اجتماعی و دینی، این گیاهان قرین توجه بوده و یا منجر به بروز حوادث مهمی شده اند. در بوندهشن (دایرةالمعارف زرتشتیها) به اسامی فرشتگان اداره کننده روزهای یک ماه اشاره شده که با نام گیاهان دارویی انطباق دارد، زعفران و نسترن از آن جمله اند. در سوره دهر، آیات پنجم و ششم می خوانیم “نیکوکاران عالم در بهشت شرابی نوشند که طبعش در لطف رنگ وبوی کافور است. در تاریخ اسلام، نام یهود بنی قریظه با حوادث مهم صدر اسلام قرین است. در زبان عربی یکی از نامهای درخت اقاقیا، قریظه است. بنی قریظه نام طایفه ای از یهود بوده که در ابتدا به شغل دباغی اشتغال داشته اند و از این گیاه در فرآوری پوست استفاده می کرده اند. امروزه می دانیم که تاننها گروهی از مواد موثره هستند که در رسوب پروتیین نقش دارند و این اثر باعث خاصیت میکروب کشی، ضد خونریزی و انقباض بافتهای مختلف می شود. بنا براین برای رسوب دادن پروتیین پوست، در دباغی مورد استفاده قرار می گرفته است. از دیگر گیاهان دارویی سس است که در زبان عطاران و منابع طب سنتی به افتیمون معروف است که نام اخیراز صفت گونه ای در نام علمی آن گرفته شده است. از خواص درمانی این گیاه در درمان بیماریهای دماغی استفاده می شود. علاوه بر منابع طبی در متون ادبی هم از این گیاه نام برده شده است. با جستجو و دقت درمنابع دینی، تاریخی و ادبی، اسامی گیاهان دارویی، وجوه تسمیه و حوادث مرتبط با این گیاهان به وفور به چشم می خورد. بنابر این در کنار توجه فزاینده ای که به خواص درمانی این گیاهان می شود لازم است جهت آشنایی بیشتر نسل جوان با این وجوه تسمیه بررسیهای جامع تری انجام گیرد و حلقه های مجزای دانش بشری مربوط به گیاهان دارویی انسجام و اتصال بیشتری پیدا نماید

مهندسی ژنتیک در گیاهان دارویی

گیاهان منبع مهمی از دارو در طی هزارن سال می باشند. حتی امروزه، مرکز سلامت جهانی تخمین زده است که بالاتر از ۸۰درصد از مردم هنوز بر روی درمانهای سنتی مثل استفاده از علف ها تکیه دارند. گیاهان دارویی منابع خیلی مهمی از داروهای حفاظت کننده ی زندگی برای اکثریت جمعیت جهان می باشد. روش های بر پایه ی بیوتکنولوژی برای انتخاب, دستورزی و حفظ ژنوتیپ های بحرانی گیاهان دارویی مهم می باشد. باززایی درون شیشه ای, پتانسیل خیلی قوی را برای تولید گیاهان با کیفیت بالا از لحاظ دارویی دارا می باشد. حفاظت سرمایی یک روش حفاظت در مدت زمان طولانی, در نیتروژن مایع است و فرصتی را برای حفظ گیاهان دارویی در معرض خطر مهیا می کند. تولید درون شیشه ای متابولیت های ثانویه با کشت سوسپانسیون سلولی گیاه در گیاهان دارویی مختلف گزارش شده است. بیوراکتورها یک قدم کلیدی در تولید تجاری متابولیت های ثانویه به وسیله ی بیوتکنولوژی هستند. انتقال ژنتیکی (انتقال ژن) ممکن است یک راه قوی برای افزایش تولید متابولیت های ثانویه ی جدید می باشد. بخصوص به وسیله ی اگروباکتریوم ریزوژینس که باعث القای ریشه های مویین می گردد. روشهای اصلاحی در گیاهان دارویی بطور کلی به دو دسته سنتی (انتخاب توده ای، ‌دورگ گیری و زراعت متابولیتی) و مدرن (تغییر در ساختار ژنتیکی) طبقه بندی می شوند. استفاده از مهندسی ژنتیک متابولیتهای ثانویه شامل ایجاد جهش،‌ انتقال ژن (استفاده از باکتری اگروباکتریوم و تفنگ ژنی)،‌ دستکاری تنظیم کننده های نسخه برداری ژنها و کشتهای درون شیشه ای می باشد که نتیجه این تکنیکها،‌ ایجاد گیاهی ترانس ژنتیک (تراریخته) و پدیده زراعت مولکولی گیاهان دارویی خواهد بود

جهش، فرآیندی است قابل توارث که موجب تغییر دایم مجموع توارثی سلول شده و نهایتا موجودی زنده با ویژگی‎های جدید ژنتیکی را بوجود می‎آورد که به موجود جدید موتان گویند. یکی از عوامل اصلی تکامل در گیاهان جهش یا موتاسیون است. همراه با دورگ‎گیری و بیوتکنولوژی، جهش با ایجاد تنوع مواد اولیه برای گزینش را فراهم می‎آ‎ورد. از جهش در اصلاح نباتات استفاده زیادی شده است و تعداد زیادی واریته جدید از این طریق اصلاح یافته‎اند. به عنوان مثال تا سال ۱۹۸۲ تعداد واریته‎های موتان معرفی شده به ۳۲۷ موتان رسید که این تعداد در حال حاضر چند برابر شده است. برای ایجاد جهش می‎توان از جهش‎زاهای فیزیکی مثل پرتوهای گاما و ایکس و جهش‎زاهای شیمیایی مثل اتیل متان سولفونات، دی متیل سولفات و غیره استفاده کرد. در سازمان انرژی اتمی ایران تسهیلات استفاده از اشعه گاما برای اهداف اصلاح نباتات فراهم است. اصلاح گیاهان دارویی در ایران در آغاز راه است. با استفاده از تکنیک‎های به‎نژادی مثل جهش مصنوعی امکان اصلاح گیاهان دارویی با عملکرد و ماده موثره بالا عملی است. سرعت اصلاح در این روش به ویژه برای گیاهانی که با بذر تکثیر می‎یابند بیشتر خواهد بود.

گیاهان زینتی

گیاهان زینتی بخشی از کل گیاهان موجود در دنیا هستند که بر اساس سلیقه انسان و دارا بودن خصوصیات ویژه ای از جمله رنگ، شکل اندازه گل، برگ و ساقه جزء گروه گیاهان زینتی قرار داده شده اند. یک گیاه را نمی توان به یک گروه خاصی از گیاهان محدود و منحصر نمود. با توجه به این امر مشاهده می شود که روز به روز تعدادی از گیاهان، از یک گروه به گروه دیگری وارد می شوند و بر تعداد گیاهان مشترک در بین گروه های مختلف افزوده می شود. با افزایش شناخت جنبه های مخاطره آمیز و مسمومیت زا در ارتباط با مصرف بی رویه مصرف داروهای سنتزی، علاقه به استفاده داروهای گیاهی در تمام دنیا رواج پیدا کرده است. بسیاری از گیاهان زینتی که هم اکنون در فضاهای شهری مورد استفاده قرار می گیرند، دارای ارزش دارویی می باشند که با شناخت این گیاهان زینتی چند منظوره و استخراج مواد موثره آنها از این گیاهان حداکثر استفاده می گردد. هم اکنون بالغ از ۳۰۰۰۰۰ گونه گیاه زینتی وجود دارد که بیش از ۱۰۰۰۰ گونه به عنوان گیاهان دارویی شناخته می شوند.. از نمونه های بارز گیاهان مورد نظر می توان به موارد زیر اشاره نمود: زنبق(ریزوم)، گل حسرت(پیاز)، سرخس(ریشه) سنبل الطیب(ریشه)، گل صابونی(برگ و ریشه)، عروسک پشت پرده(میوه)، شاهپسند(برگ)، گل انگشت دانه(برگ)، گل سرخ(میوه)، همیشه بهار(گل و برگ)، گل برف یا موگه(گل، برگ و ساقه های زیر زمینی)، بنفشه معطر و سه رنگ(تمام قسمتهای گیاه)، شب بوی خیری(برگ، دانه و گل)، گل صد تومانی(ریشه)، لادن(برگ،گل و شیره گیاه تازه)، گل ساعت (ریشه، برگ و گل)، سرخار گل(ریه)، مخلصه (سرشاخه های گلدار)، گل مغربی (دانه و گل و اعضای هوایی)، گل محمدی (گلبرگ)، تاج الملوک (دانه وگل)، اسطوخدوس(سرشاخه های گلدار و برگدار)، رزماری (برگ و سرشاخه های گلدار)، صبر زرد (برگ).لازم به ذکر است که این قسمتهای گیاهی در درمان اغلب بیماریهای کلیوی، جلدی،روده ای، تنفسی، قلب و عروق، التیام زخمها و سوختگیها، مواد آرایشی، تسکین اعصاب نقش ایفا می کنند. اطلاع رسانی و ترویج کشت و کار، حمایت صنعت طب سنتی و انجام تحقیقات در جهت افزایش مواد موثره قدم بلندی در استفاده از گیاهان دارویی بوده و باعث می شود، کشاورزان با اطمینان و رضایت خاطر بیشتری به کشت و کار گیاهان مورد نظر بپردازند

By Mohammad Sohrabi: Abstract in Iranian Medicinal Plants Congress 2005 Tehran .

گلسنگها

گلسنگها تنها گیاهان موجود در تبلور گیاهی جهان هستند که آنها را درهیچ یک از رد ه های گیاهی نمی توان طبقه بندی کرد. گلسنگها از یک بخش قارچی( جذب کننده مواد معدنی) و یک بخش تولید کننده غذا (از راه فتوسنتز)، تشکیل می شوند. روابط بیولوژیکی ایجاد شده در گلسنگها (همزیستی) تکامل بسیار موفقی را در ترکیب قارچها و بخش همزیست فتوسنتز کننده آن ایجاد کرده که در نهایت باعث بوجود آمدن نزدیک به ۱۴۰۰۰ گونه از گلسنگها در جهان شده است. گلسنگها در حاصلخیزی خاک، و رشد گیاهان روی آن، ایجاد خاک از سطح صخره سنگهای لخت یا قلوه سنگها تاثیر داشته و از طرفی به عنوان منبع غذایی، مصالح لانه سازی، پناهگاه برای حیوانات ، پرندگان و سایر مهره داران مورد استفاده قرار می گیرند انسان از گلسنگها به عنوان غذا و وسایل تزیینی، صنایع رنگرزی به عنوان دارو، سم، و فیبر و الیاف استفاده می کنند. همچنین گلسنگها در تهیه عطر، ادکلن و تهیه آنتی بیوتیک مورد استفاده قرار می گیرند.با آن که گلسنگ ها از شگفت انگیز ترین و متداول ترین موجودات روی زمین هستند و صرف نظراز پوشش روی درختان، هشت در صد از سطح کره خاکی را اشغال می کنند، به نقش مهم اکولوژیکی آنها توجه نمی شود. گلسنگ ها به دلیل زندگی چند موجود زنده در کنار یکدیگر بیش از گیاهان و جانوران که بصورت انفرادی زندگی می کنند دارای زیبایی می باشند. هر تال گلسنگ نتیجة همزیستی دراز مدت قارچ با جلبک سبز، سبز-آبی و یا ترکیبی از آنها می باشد. گلسنگ ها علاوه بر نقشی که به طور طبیعی در تشکیل خاک، تداوم شبکة غذایی، تاثیر در تراکم پوشش گیاهی و کنترل جمعیت نرم تنان دارند، به لحاظ داشتن انواع هیدرات کربن، پروتیین، آنیوتیک و سایر متابولیت های ثانویه، از زمان نخستین تمدن چینی و مصری تا به امروز، مصارف خوراکی و دارویی نیز دارند. از میان ۱۷۰۰۰ گونه گلسنگ شناخته شده از سراسر دنیا، خواص دارویی تعداد محدودی از آن ها شناسایی شده است. بررسی مجموعه انتشارات گلسنگ های ایران (۲۰۰۴-۱۸۶۰) نشان داد که تاکنون Esculenta Everson Lecanora ساکن زمین های نیمه بیابانی استپ های ناحیه ایرانو-تورانی، Peltigera canina (L.) Willd. و Xanthoria parietina از ایران گزارش شده اند، که به ترتیب دارای مصرف خوراکی، درمان هاری و یرقان می باشند گلسنگها در طب سنتی به عنوان ضد سرفه، ضد بیماریهای ششی مورد استفاده قرار می گیرند. کاربردهای داروسازی مواد گلسنگی توسط دانشمندی بنام Zopf در سال ۱۹۰۶ درکتاب Zopf’s monography مورد استفاده قرار گرفته است.(۱۹۶۶). Subramanian داروهایی از گلسنگها را گزارش کرده است. (۱۹۸۵) Hanssan و Schadler ،(۱۹۸۸) Richardsoon و (۱۹۸۸) Schindler در باره خواص دارویی گلسنگها اطلاعاتی ارایه کرده اند. مطابق آخرین تحقیقات صورت گرفته روی کاربرد های بیولوژیکی گلسنگها و مواد گلسنگی کارهای صورت گرفته را می توان به اشکال زیر تقسیم بندی کرد. فعالیتهای آنتی بیوتیکی، فعالیتهای آنتی توموری و آنتی موتا ژنی ،فعالیتهایی علیه ویروس ایدز، فعالیتهای آلرژنیک ، فعالیتهای بازدارنده رشد گیاهان ، فعالیتهای بازدارنده آنزیمی

صدها گياه دارويي در معرض خطر انقراض قرار دارند

گفته كارشناسان، صدها گياه دارويي در معرض خطر انقراض قرار دارند كه اين موضوع كشف درمان بيماري‌ها در آينده را به خطر مي‌اندازد.

به گزارش پايگاه اينترنتي بي.بي.سي، بيش از ‪ ۵۰‬درصد از داروهاي تجويزي از مواد شيميايي درست مي‌شوند كه ابتدا در گياهان كشف شدند.

اما گروه "بين‌المللي محافظت از باغ‌هاي گياه‌شناسي" اعلام كرد، بسياري از اين گياهان به دليل جمع‌آوري بيش از حد و قطع درختان جنگلي در معرض خطر قرار دارند.

محققان هشدار دادند كه ممكن است گياهان معالج بيماري‌هايي مانند سرطان و "اچ.آي.وي" قبل از آنكه كشف شوند، منقرض شوند.

آنها ‪ ۴۰۰‬گياه را كه در معرض خطر انقراض قرار دارند معرفي كردند. به گفته آنان نيمي از گونه‌هاي ماگنوليا در سراسر جهان در معرض خطر نابودي قرار دارند.

همچنين اعلام كردند كه نيمي از گونه‌هاي مانگوليا در سراسر جهان در معرض خطر قرار دارند.

اين گياه شامل ماده شيميايي "هونوكيول" است كه در طب سنتي چين براي درمان سرطان‌ها و كند كردن شروع بيماري قلبي به كار مي‌رود.

بسياري از مواد شيميايي گرفته شده از گياهاني كه در معرض خطر انقراض قرار دارند، اكنون در آزمايشگاه توليد مي‌شوند.

اما اين گزارش افزود، اين وضعيت علاوه بر اينكه موفقيت‌هاي آتي را در معرض خطر قرار مي‌دهد، عواقبي نيز در كشورهاي در حال توسعه دارد.

بر اساس اين گزارش، پنج ميليارد نفر هنوز به طب سنتي پايه گياهي به عنوان شكل اوليه مراقبت بهداشتي تكيه دارند.

"بليندا هاوكينز" نويسنده اين گزارش نوشت، شايد هميشه از دست دادن گياهان دارويي جهان در شمار مهمترين مسائل مردم قرار نداشته باشد با اينحال مبالغه نيست كه بگوييم روند سريع كاهش اين گونه‌هاي گياهي اگر متوقف نشود، مي‌تواند آينده مراقبت‌هاي بهداشتي را در جهان متزلزل كند.

گیاهان دارویی

مواد موثره گیاهان دارویی دو نوع هستند :
نوع اول مواد حاصل از سوخت و ساز اولیه { اساسأ ساکارید} یا مواد مورد نیاز و حیاتی، که در همه ی گیاهان سبز با عمل فتوسنتز به وجود می آیند.
نوع دوم مواد حاصل ازسوخت و ساز ثانویه که در اثر جذب ازت توسط گیاه تولید می شوند. این تولیدات ظاهرأ اغلب برای گیاه بدون فایده هستند، ولی بر عکس اثرات درمانی آنها قابل توجه است. منظور از این ترکیبات اسانس های روغنی ( یا اسانس طبیعی )، رزین ها و آلکالوئیدهای مختلف نظیر تریاک است.
عمومأ این مواد در حالت طبیعی به طور خالص یافت نمی شوند و به حالت ترکیب با عناصر دیگری همراهند که به صورت مکمل اثرات آنها را تقویت می کنند. با این حال حتی اگرگیاه دارویی فقط یک ماده فعال داشته باشد باز اثر آن روی بدن انسان مفید تر از همان ماده در حالت به دست آمده از سنتز شیمیایی است.
مواد موجود در گروههای اصلی :
1- آلکالوئیدها : ترکیبات پیچیده ی ازت دار بوده و نوع بازی آن ها معمولأ اثرات قوی فیزیولوژیک دارد. ضمنأ آنها اکثرأ سموم گیاهی بسیار موثر و دارای اثرات خاصی نیز هستند.
الکالوئیدها را بر حسب ترکیبات شیمیایی و خصوصأ ساختمان ملکولی آنها در چندین دسته و گروه تقسیم بندی می کنند.
الف) فنیل آلانین : کاپسائیسین در فلفل- کلشیسین در ارکیده
ب ) آلکالوئید ایزوکینولئیک : مرفین، اتیل مرفین، کدئین، پاپاورین ، آلکالوئیدهای ایندولیک : ارگومترین، ارگوتامین از زنگ غلات
ج ) آلکالوئیدهای کینولئیک : شاخه برگدار سداب معمولی
د ) آلکالوئیدهای پیریدیک و پیپریدیک : ریسینین در کرچک - تری گونلین در شنبلیله - کونین(سم خطرناک ) در شوکران کبیر.
ه ) آلکالوئیدهای استروئید : ریشه بنفشه معطر - تاج الملوک (آکونیتین به عنوان مثال )

گلوکوزید ها :
از سوخت و ساز ثانویه ی گیاه حاصل و از دو قسمت تشکیل شده اند.
یک قسمت آن مانند گلوکز محتوی قند و در اکثراوقات غیر فعال است و اثر مناسبی روی حلال بودن گلوکوزید و جذب آن حتی انتقال ان از یک عضو به عضو دیگر دارد. اثر درمانی مربوط به قسمت دوم است که به ان اگلیکن { یا اگلوکن } گفته می شود .بر حسب ترکیبات به انواع زیر تقسیم می شود :
1- تیو گلوکوزیدها : حاوی گوگرد که به طور آلی به آن متصل ( خانواده کلم )
2- گلوکوزیرهای مشتق از اسید سیانیدریک : که از ترکیبات سیانیدریک متصل به یک قند تشکیل می شود. ( با تاثیر آنزیم آنها تجزیه (( اغلب در دهان انسان )) و به اسید سیانیدریک آزاد که یک نوع سم است تبدیل می شود. ) بادام تلخ – گل آقاطی سیاه – آلو و برگ گیلاس
3- گلوکوزیدهای آنتراکینونیک : در اکثر موارد پیگمانهای شفافی هستند که به آسانی مورد اشتباه قرار می گیرند – آنها 6 – 8 ساعت بعد از جذب اثر ملین دارند ( ساقه زیر زمینی ریوند )
4- کاردیوگلوکوزیدها ( گلوکوزیدهای دیژیتال ) : مواد بسیار مهمی هستند و به مقدار کمی فعالیت قلب را تنظیم می کند بر حسب ساختمان شیمیایی آنها را به :
کاردنولیدها : گل انگشتانه – موگه و آدونیس و بوفادینول ها ( ریشه هلبور) تقسیم می کنند .
5- گلوکوزیدهای فنلیک : متعلق به گروه عناصری هستند که اثرات و در بیش تر موارد عطر خاصی نیز دارد. به همین دلیل برخی مواقع آنها را در میان عناصر معطر طبقه بندی می کنند (مشتقات سالیسیلیک موجود در پوست درخت بید، ریش بز، جوانه های صنوبر آربوتین و متیل آربوتین موجود در بوسرول، مورد و خزه ).
ساپونین ها :
در بسیاری از گیاهان دارویی وجود دارند. از نظر علم شیمی به وسیله ی ریشه گلوکوزیدیک (گلوکز،گلکتوز) که متصل به ریشه اگلیکون است مشخص می شوند. خاصیت اصلی فیزیکی آنها کاهش شدید فشار سطحی آب است.
تمام ساپونین ها کف زیادی دارند و از پاک کننده های عالی هستند. انها یک خاصیت دیگر نیزدارند و آن عبارتست از توانایی همولیز کردن گلبولهای قرمز بدین ترتیب است که هموگلوبین موجود در آنها را آزاد می کند و این چیزی است که غیر قابل مصرف بودن برخی از آنها را به علت سمی بودنشان را توجیه می کند.
ساپونین ها مخاط را تحریک می کنند و سبب شل شدن مخاط روده می شوند و همراه با مصرف گیاهی نطیر بنگ سفید – ریشه شیرین بیان و چوبک باعث افزایش ترشحات شش ها و یا به عبارتی خلط آور ( اکسپکتورانت ) می شوند. از آنها به عنوان مسهل و ضد عفونی کننده مجاری ادرار ( برگ درخت زبان گنجشک ، ریشه آنونین خاردار ) نیز استفاده می شود. ریشه معروف جینسینگ که در چین ، کره ، خاوردور و روسیه یافت می شودهم سرشارست از ساپونین .

مواد تلخ :
این مواد تلخ مزه اند و ضمن تحریک اشتها ترشح شیره معده را نبز زیتد می کند. فارماکولوژی این مواد را مواد تلخ موجود در گیاهان ترپنیک می نامند که باعث آزاد سازی آزولن و همچنین گلوکوزیدهایی با ساختمان های مختلف بیوشیمیایی می شوند.
به عنوان مثال اولین گروه شامل عصاره های تلخ افسنتین و باد آورد می شوند.
و گروه دوم که بسیار معمول ترند شامل عصاره گیاهان خانواده جینتیاناسا ، گل گندمیان و غیره می شود .
تانن ها :
این مواد دارای ترکیبات شیمیایی مختلفی هستند، خاصیتی مشترک دارند و آن این است که توانایی انعقاد آلبومین ها، فلزات سنگین و آلکالوئیدها را دارند. آنها در آب محلول هستند و استفاده طبی از آنها اساسأ به خاطر خاصیت قابض بودنشان است. خاصیت انعقاد آلبومین های مخاطی و بافتی ، اثراتی از قبیل کاهش تحریکات و درد و متوقف نمودن خونریزی های کوچک را دارد.
جوشانده و سایر حالات داروهایی که سرشار از تانن هستند، در اکثر مواردبه صورت مصارف خارجی علیه تورم حفره دهانی ، زکام برونشیت ، خونریزی موضعی ، روی سوختگی و ورم حاصل از سرمازدگی ، زخم ، بواسیر و تعرق بیش از حد به کاربرده می شوند.
در مصارف داخلی نیز در موارد زکام معده ای ، اسهال ، عفونت های مثانه و همچنین به عنوان ( آنتی دوت ) پادزهر در هنگام مسمومیت با آلکالوئیدهای گیاهی به کار می روند.
اسید تانیک که از پینه های درخت بلوط ( مازو ) به دست می آید اغلب در داروسازی مورد استفاده بوده و برای تهیه آن از پوست درخت بلوط، برگ گردو، برگ و میوه مورد، برگ تمشک وغیره استفاده می شود.

فیتو شیمی

فيتوشيمي دانش بررسي و مطالعه تركيبات شيميايي گياهي است. به بيان ديگرمي توان گفت شاخه اي از علم شيمي است كه موضوع آن، مطالعه تركيبات شيميايي گياهان است. از جمله اين تركيبات، متابوليت هاي ثانويه گياهي است. در مفهومي اختصاصي تر، فيتوشيمي با شيمي گياهان دارويي مرتبط است و در طول قرون متمادي بسياري از تركيبات گياهي نقشي اساسي درصنايع داروسازي داشته اند. تكنيك هاي رايج دراين علم عبارتند از: استخراج و جدا سازي، تغليظ، آناليز و تكنيك هاي كروماتوگرافي و الكتروفورزكه در نهايت شناخت فرمولهاي دقيق ساختاري و مسيرهاي بيوسنتزي را امكان پذير مي سازد. شواهد فيتوشيميايي از جمله شواهد و صفات مورد استفاده در طبقه بندي هاي فيلوژنتيكي هستند، به گونه اي كه در گونه هاي داراي قرابت و خويشاوندي با يكديگر، تركيبات مشابهي يافت مي شود اما هميشه نيز اين گونه نيست.

کاهش اثر گخانه ای

اخيرا" دانشمندان اقدام به آزمايشي نموده اند جهت اينكه آيا افزايش آهن به اقيانوسها مي تواند كمك كند به حذف يا كاهش

CO₂ از اتمسفر وبه دنبال ان كاهش گرماي جهان.

البته اين ايده قبلا" در پروژه هاي كوچك مورد بررسي قرار گرفته است منتها نتيجه روشني در بر نداشته است .زير ا مشكل است بررسي دقيق نتيجه كار پس از افزايش أهن به أب.

هم اكنون دانشمندان قصد دارند بررسي كنند قسمت بزرگي از يك اقيانوس براي يك دوره نسبتا" طولاني جهت پي بردن به اين موضوع .انتظار ميرود أهن افزايشي تامين كند رشد جلبك هاي تك سلولي كه در قسمت هاي بالايي دريا يعني جائي كه نور خورشيد وجود دارد و همچنين أهن در أنجا نادر است .

همزمان با رشد فيتو پلانكتونها أنها CO₂ را به منظور عمل فتوسنتز از اتمسفر جذب مي كنند. پژوهشگران بر اين عقيده اند كه فيتوپلانكتون ها نيمي از فعاليتهاي فتوسنتزي در كره زمين بر عهده دارند . بنابراين افزايش فعاليت أنها روش خوبي براي كاهش CO₂ در اتمسفر خواهد بود (كاهش دماي كره زمين)

ويكتور اقيانوس شناس زيستي در موسسه ألفرد وگنر ألمان مي گويد كه اين امكان ندارد كه فيتو پلانكتونها بميرند و ته دريا روند اما امكان دارد فيتوپلانكتونها بوسيله زئو پلانكتونها ( بي مهرگاني كه تغذيه مي كنند جلبك ها را) خورده شوند. اين زئوپلانكتونها خود مي توانند خورده شوند بوسيله موجودات دريايي بزرگتر كه قادر است منتشر كندCO₂ قبلي را به اتمسفر.

تيم ويكتور با 48 همكارش برنامه ريزي مي كند براي حل كردن سولفات أهن در 150 تا 200 كيلومتر مربع از اقيانوس جنوبي جايي كه جريانات بتواند نگه دارد أهن را .

اين تيم كنترل خواهد كرد رشد فيتوپلانكتونها وبررسي اينكه كدام نوع جلبك و جانداري رشد مي كند طي يك دوره 8 تا 10 هفته .

ما نياز داريم بفهميم كه أيا جلبك پس از رشد مي ميرد وبه بستر رودخانه فرو مي رود يا خير .

ويكتور مي گويد تنها زماني مي توانيم مطمئن شويم كه اين كربن (كربن دي اكسيد ) حذف شده باشد از اتمسفر .

محققان بر اين عقيده اند كه حتي اگر اين گياه ثابت كند كه قادر است كاهش دهد ميزان CO₂ در اتمسفر بازبسياري از اكولوژيستها نگران هستند كه مداخله در زنجيره غذايي اصلي مي تواند تاثير منفي وبزرگي برروي اكولوژي اقيانوس داشته باشد كه البته نياز به تحقيقات بيشتري است. منبع: nature